In 2007 en 2009 bleef het bij een nominatie, maar dit keer is het raak: Jan van Mersbergen krijgt de BNG Nieuwe Literatuurprijs 2011 voor zijn roman Naar de overkant van de nacht.

Foto: ANP

Van Mersbergen kreeg de prijs, een geldbedrag van € 15.000 en een sculptuur van Theo van Eldik, vanavond uit handen van juryvoorzitter Mirjam Salet.

De overige genomineerden waren Miquel Bulnes, Anne-Gine Goemans, David Pefko, Henk van Straten en Maartje Wortel.

Wat vast staat, is dat het een jonge, talentvolle schrijver zal zijn, die nog niet is doorgebroken, minstens twee boeken heeft gepubliceerd en nog geen grote literatuurprijs heeft gewonnen. Kanshebbers zijn Miquel Bulnes (Het bloed in onze aderen), Anne-Gine Goemans (Glijvlucht), Jan van Mersbergen (Naar de overkant van de nacht), David Pefko (Het Voorseizoen), Henk van Straten (Salvador en Superlul) en Maartje Wortel (Half mens).

Maar hebben ze werkelijk allemaal een kans?

Sculptuur Theo van Eldik

David Pefko is jong, evenals Maartje Wortel en Henk van Straten. Dat treft, want de prijs is bestemd voor jong talent. Hoewel, jong? In 2005 was Esther Gerritsen op 33-jarige leeftijd de eerste en nog altijd jongste winnaar van de BNG Literatuurprijs.
Pefko’s boek, Het voorseizoen, werd goed ontvangen, maar niet zo goed als zijn eersteling, Levi Andreas. Evenwel leverde zijn tweede titel hem een plek op tussen de 20 genomineerden op de longlist voor de Gouden Boekenuil 2012.

Ook Henk van Straten sleepte meerdere nominaties in de wacht: zijn roman Salvador is één van de 18 kanshebbers voor de Libris Literatuurprijs 2012. Het is overigens niet de eerste keer dat Van Straten kans maakt op de BNG-prijs; ook in 2009 stond hij op de shortlist, maar in dat jaar werd de prijs toegekend aan Carolina Trujillo.

Behalve Van Straten behoorde ook Jan van Mersbergen in 2009 tot de genomineerden voor de BNG Nieuwe Literatuurprijs – voor de tweede keer: al in 2007 leverde zijn vierde roman Morgen zijn we in Pamplona hem een nominatie op. De prijs en de eer gingen in dat jaar naar Sanneke van Hassel. Zijn zesde roman, Naar de overkant van de nacht is een voltreffer, die niet onopgemerkt is gebleven: twee van de vier juryleden, literair recensenten Daniëlle Serdijn (de Volkskrant) en Irene Start (Elsevier) bespraken het boek en waren lyrisch. Serdijn noemde het een ‘klein meesterwerk’, kende het een zeldzame vijf sterren toe en koos het als Beste Boek van 2011 in het jaaroverzicht van haar krant. Start was minder hysterisch, maar prees deze ‘even aanstekelijke als droevige roman’ evengoed. De Libris Literatuurprijs en de Gouden Boekenuil zetten de titel op hun longlist. Eindelijk krijgt Jan van Mersbergen de aandacht en lof die hij verdient en na dit jaar zal niemand meer kunnen beweren dat we het over een nog niet doorgebroken schrijver hebben. En dat komt goed uit, want een vierde nominatie zal er voor hem niet inzitten: Jan van Mersbergen werd 40 jaar in 2011 en kan volgens de reglementen van de BNG Nieuwe Literatuurprijs niet langer beschouwd worden als jong talent.

Hetzelfde geld voor Anne-Gine Goemans, die daarmee zeker weet dat haar eerste nominatie voor deze prijs ook haar laatste zal zijn. Gelukkig blijven er genoeg prijzen over om te winnen, zoals de Libris Literatuurprijs, waarvoor haar tweede roman eveneens is genomineerd. Of Goemans er serieus rekening mee moet houden dat ze vanavond gaat winnen is zeer de vraag; Daniëlle Serdijn besprak het zeer zuinig in de Volkskrant. Een recensie waarmee ik het overigens hartgrondig oneens ben, want Glijvlucht is werkelijk een schitterende roman.

Een schrijver van wie met recht gezegd kan worden dat het publiek hem nog niet heeft gevonden, is Miquel Bulnes. Het bloed in onze aderen is zijn vierde roman  en hoewel zijn eerdere romans goed werden ontvangen, wil doorbreken nog niet zo lukken. Nu zijn vuistdikke romans van 622 pagina’s en ‘het grote publiek’ bepaald geen vrienden van elkaar, maar dat zal voor de jury gelukkig geen criterium zijn. Evenals Van Mersbergen, Van Straten en Goemans behoort Bulnes tot de 18 genomineerden op de longlist van de Libris Literatuurprijs.

Voor Maartje Wortel vooralsnog geen andere nominaties dan deze. Voor haar werkelijke debuut, de verhalenbundel Dit is jouw huis kreeg ze in 2010 de Anton Wachterprijs voor het beste literaire debuut (een prijs die het jaar daarvoor overigens gewonnen werd door Anne-Gine Goemans, met haar debuut Ziekzoekers). Haar romandebuut Half mens werd wisselend ontvangen. Vermoedelijk te wisselend om vanavond een serieuze kans te maken.

Uiteindelijk zullen eerdere of andere nominaties, leeftijd en geslacht vanavond geen doorslaggevende rol spelen in het jurybesluit. Het is de afgelopen jaren vaak al moeilijk genoeg gebleken om het beste boek de prijs toe te kennen. Wat mij betreft zijn er twee werkelijke kanshebbers: Anne-Gine Goemans en Jan van Mersbergen. Die laatste wint.

Joeksig, zal Jan zeggen.

De redactie van De Gids is ongelukkig met de berichtgeving over de overname van literair tijdschrift De Gids door opinieblad De Groene Amsterdammer. Niet dat de berichtgeving niet unaniem positief van toon was, hoor. Of dat de berichten feitelijk onjuist waren. Maar ‘overname’ en ‘bijlage’ klinken zo sensatiebelust. Waarom niet ‘nieuwe uitgever’ en ‘nieuwe verschijningsvorm’, vraagt de redactie zich af?

Ja, waarom eigenlijk niet?

Literair tijdschrift De Gids heeft een nieuwe uitgever: N.V. De Groene Amsterdammer heeft het noodlijdende blad overgenomen van De Arbeiderspers. Met deze overname zal De Gids ook een nieuwe verschijningsvorm krijgen: het zal worden gedrukt op luxe krantenpapier in Berliner-formaat en verschijnen als zeswekelijkse bijlage van De Groene Amsterdammer. Losse abonnementen op De Gids blijven verkrijgbaar en ook de losse verkoop wordt gehandhaafd, er zullen alleen meer en andere verkooppunten bijkomen.

Inderdaad, een heel ander verhaal.

De Gids was overigens ‘ten dode opgeschreven’ na het stopzetten van de rijkssubsidie, aangezien ook uitgever De Arbeiderspers de last van op den duur niet meer zou kunnen dragen.

Het zou de redactie van De Gids niet misstaan dat misplaatst parmantige toontje in te wisselen voor een wat bescheidener geluid.

Foto: Flickr / carulmare

De ondergang van de literaire tijdschriften is de laatste jaren vaak voorspeld, of zelfs al geconstateerd. Niet in de laatste plaats door Bart Temme, die in 2009 afstudeerde op een scriptie over vier literaire tijdschriften en sindsdien een zelfverklaarde autoriteit op dit gebied. Zo orakelde Temme een half jaar geleden dat de literaire tijdschriften hun ondergang zelf hadden bewerkstelligd. De gedachtegang die leidde tot deze conclusie ging ongeveer als volgt:

Het literaire tijdschrift fungeert sinds jaar en dag als kweekvijver voor nieuw talent en als podium voor het literaire debat. De bijdragen aan literaire tijdschriften leiden echter nog maar zelden tot een echt literair debat, auteurs debuteren steeds vaker met een roman in plaats van met een tijdschriftpublicatie en uitgevers zetten liever in op potentiële bestsellers dan op hoogwaardig literair talent. Ergo, het literaire tijdschrift is haar voornaamste functies kwijt. De conclusie vervolgt met tips voor het opnieuw verwerven van literaire status, invloed en symbolisch kapitaal; het soort literatuursociologische kwakzalverij waarmee je in Groningen kennelijk nog altijd kunt afstuderen.

Foto: Flickr / block locust

Blijkbaar gaat Temme uit van de misvattingen dat beginnende schrijvers altijd debutanten moeten zijn en dat de voornaamste functies van een literair tijdschrift niet kunnen veranderen.

Inderdaad is het literaire tijdschrift haar functie als podium voor debat kwijtgeraakt aan literaire websites en andere digitale initiatieven. Maar dat het literaire tijdschrift haar kweekvijverfunctie is kwijtgeraakt, is onjuist.

Het publiceren van debutanten is voor het literaire tijdschrift nooit een doel op zich geweest en kan dat ook niet zijn. Want hoewel het jaarlijkse aantal debuutromans misschien anders doet vermoeden; zoveel talent is er nu ook weer niet. En het aanwezige talent kan maar één keer debuteren.

Het literaire tijdschrift biedt talent de kans zich te ontwikkelen. Zo publiceerden talentvolle, beginnende schrijvers en dichters als Daan Heerma van Voss, Roman Helinski, Thomas Heerma van Voss, Joost de Vries, Maartje Wortel, David Pefko, Merijn de Boer, Philip Huff, Pim te Bokkel en Lieke Marsman de afgelopen twee jaar met enige tot grote regelmaat in De Gids, Hollands Maandblad en Tirade. Zo bieden deze tijdschriften een podium aan talent dat hen nergens anders meer wordt geboden. Onmisbaar.

Dat de literaire tijdschriften het vanaf volgend jaar zonder subsidie moeten doen is jammer en zuur. De staatssecretaris voor Cultuur wil investeren in talent, maar draait kweekvijvers als productiehuizen en literaire tijdschriften de nek om en kiest daarmee juist voor wat zich al bewezen heeft. Gelukkig hoeft dit niet altijd het einde te betekenen; soms betekent het zelfs een nieuw begin.

Het literaire tijdschrift is dood! Leve het literaire tijdschrift!

Hoe voorstelbaar en terecht is het dan dat je deze roman (roman, roman) met een brede zwaai van je afwerpt wanneer je erachter komt dat meneer-de-postdoc in dat boek niet in Berkeley, Californië in die straat woonde, maar in Oakland, Californië! Dat kan helemaal niet! Dat is nota bene 8 kilometer uit de richting! Gatverdamme. Rotboek.

Foto Flickr / Carly H. Franklin

Goed, je vergeet de kwestie, de wereld globaliseert immers wat af en er is werk aan de winkel. Maar dan komt je, maanden later, in het magazine van jouw krant, een interview met de schrijver van dat boek onder ogen. Een zelf-interview nog wel, waarin de schrijver laconiek vertelt over de literaire gebbetjes die hij heeft uitgehaald in zijn roman (roman, roman), ‘voor de fijnproever’. Fijnproever je reet, je herinnert je plotseling weer de gore smaak die je had overgehouden aan dat boek. Je besluit het als nog van A tot Z te lezen, om het met de grond gelijk te kunnen maken in een ingezonden brief aan de krant en als je het niet dacht: je struikelt werkelijk over de onzorgvuldigheden. Is dit nu de literatuur? Gelukkig had je de rode pen al uit voorzorg achter je oor gestoken. Personages met namen van filmpersonages van Elvis? Mag niet! Een rector magnificus die in zijn nakie in het Amsterdam-Rijnkanaal springt? Kan niet! Een Spinozapremie in 2000? En dat is drie. Af!

Okay.

Stel je hebt een krant. Een grote. Maar met weinig ruimte voor literatuurkritiek, want die leest toch niemand. Bovendien verzinnen je recensenten boeken waar je bijstaat, of ze schrijven met twee pennen. Maar ondertussen zit je wel met een gapend gat op de opiniepagina. En dan krijg je plotseling een boekbespreking binnen van een hoogleraar globalisering. Dus wat doe je? Plaatsen.

Zelfs fictie zou zich die ongeloofwaardigheid niet durven permitteren.

Voor het eerst in vijf jaar is hij een nacht van huis. Vijf jaar geleden kwam hij op de koffie bij Sara en haar vier kinderen: een doofblinde meisjestweeling, een jongen die verslingerd is aan hijskranen en Maybelle, die zwijgt en eet. Vijf jaar geleden dronk hij zijn koffie op en ging niet meer weg. Vijf jaar lang geven, geven, geven. Nu is het vastelaovend en maakt Ralf de balans op: is dit nog wat hij wil?

Dit is Ralf: de eerste 40 bier achter de kiezen, zijn arm om de schouders van een als pater verklede man en zijn oom, met wie hij is gekomen, is hij kwijt. Zijn stem trouwens ook. En dat komt goed uit, want Ralf heeft zijn handen vol aan zichzelf. In een benevelde roes associeert hij er op los en stuiteren zijn gedachten van zijn jeugd als schipperskind naar zijn leven met Sara en haar kinderen, terwijl intussen een scherpe observatie van het carnavalsbacchanaal om hem heen hem steeds weer nieuwe herinneringen en inzichten aanreikt. Een meisje in de kroeg dat hem op de mond kust, de blinde meisjes die hun handen uitstrekken naar zijn gezicht, de tranen van Sara wanneer hij haar afwijst, elf jaar oud. Is het schuldgevoel dat hem in haar armen dreef? De gedachte dat zij een ander leven, een beter leven had kunnen hebben als hij maar ik ook op jou had gezegd, 27 jaar geleden?

175 pagina’s lang in het hoofd verkeren van een beschonken stratenmaker tijdens carnaval – het leek me een corvee. Maar Jan van Mersbergen laat de scepticus geen ruimte, van meet af aan wordt de lezer de vrieskoude Venlose feestnacht in gesleurd: daar bij de joekskapel, tussen De Pater en De Veerman, daar staat De Lezer, een kalender om de nek en twee pils in de hand. Want behalve een roman over liefde, loyaliteit en saamhorigheid, is dit ook een ode aan carnaval, of vastelaovend.

Op aangrijpende wijze beschrijft Van Mersbergen wat in dialogen niet gevangen had kunnen worden: de innerlijke strijd van een man die twijfelt tussen geven en nemen, blijven en weggaan. En die, aan de overkant van de nacht, het antwoord in de spiegel ziet.

Tijdens vastelaovend ben je eindelijk jezelf.

Nog enige tijd had mijn oom gehoopt dat hij zich vergiste, dat dit slechts een zonderlinge jongen met een paraplu was. Maar na een half uur had zich een groepje rondom de jongeman verzameld, een groepje van het soort mensen dat mijn oom al te goed kende: fleece jacks, rugzakken hoog op de rug, stevige schoenen en een enkeling met van die skistokken. Kort daarop maakte de groep zich los uit de schaduw en met de jongeman voorop, zijn paraplu aanstellerig in de lucht gestoken, staken ze het verder verlaten kerkplein over.

In de weken die volgden bleef de nieuweling terugkeren en vertrekken, steeds met grotere groepen en meestal meerdere keren per dag en al gauw maakte de jongen voor mijn oom evenzeer deel uit van het plein als de kerk, het standbeeld en de duiven. Met het verschil dat mijn oom de nieuwe jongen niet kon uitstaan.

Intussen werden de groepen van mijn oom kleiner en kleiner en na een maand begon mijn tante in het diepste geheim haar vriendinnen op te trommelen en ze te smeken zich in hemelsnaam eens door haar man door de stad te laten leiden. Na zes weken was de maat voor mijn oom vol en de winkeliers rond het plein hebben elkaar verbaasd aangekeken op de ochtend dat mijn oom zonder paraplu op het plein verscheen en met vastberaden pas toe stapte op de aanzienlijke groep die zich ook die dag weer om de nieuwe jongen had geschaard.

Hij zou wel eens zien wat deze jongen hem nog dacht te kunnen leren.

Hij had nog nooit zoiets meegemaakt.

De nieuwe jongen leidde hen langs gebouwen die mijn oom nog nooit gezien had, hij vertelde verhalen die mijn oom nog nooit had gehoord. Voor zijn part kon dit iedere andere stad zijn, maar toch zeker niet zijn stad.
Die kende hij.

En terug in de schaduw van de kerk ontplofte mijn oom. Niets had die nieuwe gezegd over de gotische kerk! Met geen woord had hij gesproken over de modern barokke schouwburg! Gezwegen had hij over het oude stadhuis! Deze gebouwen definieerden de stad en de jongen had gedaan alsof ze niet bestonden! En geen woord over de geschiedenis van de stad bovendien!

Ik weet niet wat mijn oom verwachtte na deze woorden. Dat de toehoorders geschokt zouden zijn door deze onthulling, jazeker. Dat ze hun geld zouden terugeisen, de jongeman voor oplichter en rotte vis uitmaken zouden. En dat ze ten slotte zouden wegbenen, in het laatste omzien zwaaiend met hun gebalde vuisten. Zoiets, maar niet wat er gebeurde.

Niet dat ze hem zouden uitlachen, toesissen, meewarig zouden beglimlachen in het beste geval. En dat die knul, die charlatan, in alle kalmte het woord tot hem zou richten.

Meneer.

De kerk, de schouwburg, het oude stadhuis, iedereen ként die gebouwen.
Niet alleen zijn ze niet te missen, ze worden in ieder boekje over deze stad genoemd en besproken.
Wat al wonderlijk genoeg is, want wie gaat er nog naar de kerk?
De schouwburg is vijf dagen per week gesloten!
En het stadhuis? Een trouwlocatie voor mensen zonder fantasie.
En de geschiedenis van de stad, meneer? Wi-ki-pé-dia!
Daar heeft niemand mij voor nodig, meneer.

De stad die u kent, is een gestolde stad en de geschiedenis waarover u spreekt eindigt honderd jaar geleden.
De gebouwen maken de stad en de stad ís deze drie, vier gebouwen.
Wat een schrale stad, meneer!

Mijn stad is een stromende stad, een steeds veranderende stad. Een stad waarvan de grenzen niet vastliggen, die kan uitdijen en die de lucht in kan groeien. En vooral een stad die zich niet laat definiëren.
Nog nooit heb ik hier tweemaal dezelfde route gelopen, meneer.

Ook mijn oom stolde in de tijd, daar en op dat moment.
Twee dagen heeft hij thuis gezeten, daarna stond hij weer in de schaduw van de kerk. En ook al komt er niemand meer, hij zal blijven staan.

Hij is dood, zegt mijn tante.

]]> http://denieuwegids.wordpress.com/2011/11/11/eindelijk-de-nieuwe-gids-is-er/feed/ 0 eddiesteinmetz